Σεξουαλική Υγεία, Απόλαυση & Δικαιώματα

Ο ρόλος τους στη σεξουαλική υγεία και την ανθρώπινη ευημερία

Τι εννοούμε όταν μιλάμε για σεξουαλική υγεία;

Τι σημαίνει, τελικά, να μιλάμε για σεξουαλική υγεία; Μπορούμε άραγε να τη νοήσουμε απλώς ως απουσία νόσου ή δυσλειτουργίας – ως το γεγονός ότι «δεν υπάρχει παθολογία»; Ένας τέτοιος ορισμός, παρότι κυρίαρχος στη βιοϊατρική σκέψη, αφήνει εκτός τη βιωμένη εμπειρία του ανθρώπου. Η απουσία νόσου δεν μας λέει τίποτα για το αν κάποιος αισθάνεται άνετα στο σώμα του, αν μπορεί να επιθυμήσει, να απολαύσει ή να σχετιστεί χωρίς φόβο, ντροπή ή ενοχή.

Στην κλινική πράξη, πολλοί άνθρωποι περιγράφουν ότι «όλα είναι καλά ιατρικά», κι όμως κάτι δεν λειτουργεί στο βίωμα: η επιθυμία απουσιάζει, το σώμα μοιάζει αποσυνδεδεμένο, η απόλαυση δύσκολη ή απαγορευμένη. Εκεί ακριβώς γίνεται φανερό ότι η σεξουαλική υγεία δεν συγκροτείται μόνο στο επίπεδο της λειτουργίας, αλλά στο πεδίο της εμπειρίας — εκεί όπου το σώμα, το συναίσθημα και η σχέση συναντιούνται.

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, η σεξουαλική υγεία αφορά τη σωματική, συναισθηματική, ψυχική και κοινωνική ευημερία σε σχέση με τη σεξουαλικότητα. Σε αυτό το πλαίσιο, η σεξουαλική απόλαυση και τα σεξουαλικά δικαιώματα δεν αποτελούν «προσθήκες», αλλά θεμελιώδη και αναγκαία στοιχεία μιας ολοκληρωμένης, ανθρωποκεντρικής προσέγγισης.

Οι Gruskin και συνεργάτες (2019) περιγράφουν τη σεξουαλική υγεία ως ένα δυναμικό τρίγωνο, όπου η υγεία, τα σεξουαλικά δικαιώματα και η σεξουαλική απόλαυση συνυπάρχουν και αλληλεπιδρούν ισότιμα. Η υγεία αφορά τη βιοψυχοκοινωνική ευεξία, τα δικαιώματα διασφαλίζουν συναίνεση, αυτονομία, ιδιωτικότητα και απουσία διακρίσεων, ενώ η απόλαυση αναγνωρίζεται ως θετική, ενδυναμωτική εμπειρία που συνδέεται άμεσα με την ποιότητα ζωής και το αίσθημα ασφάλειας.

Κι όμως, παρότι θεωρητικά αναγνωρισμένη, η σεξουαλική απόλαυση παραμένει συχνά στο περιθώριο. Απουσιάζει από πολιτικές υγείας, εκπαιδευτικά προγράμματα και πολλές κλινικές πρακτικές, σαν να πρόκειται για κάτι δευτερεύον ή «επικίνδυνο» να ειπωθεί. Αυτή η σιωπή, όμως, δεν είναι ουδέτερη∙ υπονομεύει την πληρότητα των παρεμβάσεων και αφήνει το υποκείμενο χωρίς γλώσσα για να νοηματοδοτήσει την εμπειρία του.

Η σεξουαλική απόλαυση ως θεμέλιο της σεξουαλικής υγείας

Όταν η απόλαυση αντιμετωπίζεται ως πολυτέλεια, χάνεται η ουσία της ανθρώπινης εμπειρίας. Η σεξουαλική απόλαυση δεν αφορά μόνο το σώμα, αλλά τη σχέση με τον εαυτό και τον Άλλο, το αίσθημα ζωτικότητας και το δικαίωμα ύπαρξης χωρίς ντροπή. Αποτελεί καθοριστικό παράγοντα ψυχικής υγείας και συνολικής ευημερίας και οφείλει να εντάσσεται ισότιμα στις πολιτικές δημόσιας υγείας και στις υπηρεσίες φροντίδας (The Pleasure Project, 2021).

Ερευνητικά δεδομένα ενισχύουν αυτή τη θέση. Η μετα-ανάλυση των Zaneva και συνεργατών (2022), που περιλαμβάνει 33 προγράμματα σεξουαλικής αγωγής με ενσωματωμένη τη διάσταση της απόλαυσης, δείχνει ότι τα θετικά, μη φοβικά μηνύματα για τη σεξουαλικότητα συνδέονται με αυξημένη χρήση προφυλακτικού, καλύτερη ενημέρωση και πιο θετικές στάσεις απέναντι στη σεξουαλική υγεία. Η απόλαυση, δηλαδή, δεν αποδυναμώνει την πρόληψη — την ενισχύει.

Παράλληλα, οι Gianotten και συνεργάτες (2021) αναδεικνύουν τα ευρύτερα οφέλη της σεξουαλικής έκφρασης: μείωση του στρες, ενίσχυση του ανοσοποιητικού και βελτίωση της συναισθηματικής ισορροπίας. Η απόλαυση λειτουργεί ως ρυθμιστικός μηχανισμός όχι μόνο βιολογικός αλλά και ψυχικός, υποστηρίζοντας τη συνοχή του εαυτού.

Σεξουαλικά δικαιώματα και πολιτική αναγνώριση της απόλαυσης

Η σεξουαλική απόλαυση συνδέεται άρρηκτα με τα σεξουαλικά δικαιώματα. Η Διακήρυξη της World Association for Sexual Health (2021) υπογραμμίζει ότι η απόλαυση προϋποθέτει συναίνεση, ασφάλεια, αυτονομία και ιδιωτικότητα. Χωρίς αυτά, δεν μιλάμε για απόλαυση, αλλά για παραβίαση.

Ωστόσο, σε επίπεδο διεθνούς πολιτικής, η απόλαυση παραμένει αόρατη. Οι Στόχοι Βιώσιμης Ανάπτυξης δεν την αναγνωρίζουν ρητά, δημιουργώντας ένα θεσμικό κενό ανάμεσα στις διακηρύξεις περί ανθρώπινης ευημερίας και στις πραγματικές, βιωμένες ανάγκες των ανθρώπων (Philpott et al., 2021). Έτσι, η απόλαυση παραμένει συχνά στο περιθώριο, ως θέμα ταμπού.

Εμπειρικές εφαρμογές και κοινωνικές μετατοπίσεις

Η εμπειρία από το πεδίο δείχνει ότι τα πράγματα μπορούν να γίνουν διαφορετικά. Οι Mills και συνεργάτες (2023) καταδεικνύουν ότι παρεμβάσεις σεξουαλικής και αναπαραγωγικής υγείας που ενσωματώνουν τη διάσταση της απόλαυσης —σε εκπαιδευτικά προγράμματα, καμπάνιες ενημέρωσης και συμβουλευτικές δράσεις— συνδέονται με αυξημένη αυτοπεποίθηση, καλύτερη επικοινωνία στις σχέσεις και ασφαλέστερες πρακτικές.

Στον πυρήνα αυτών των παρεμβάσεων βρίσκεται η έννοια της σεξουαλικής θετικότητας. Οι Ivanski και Kohut (2017) την περιγράφουν ως μια στάση που αναγνωρίζει την απόλαυση ως θεμιτή και κοινωνικά έγκυρη διάσταση της εμπειρίας, απομακρυνόμενη από αφηγήσεις ενοχής και φόβου. Η ανάπτυξη εργαλείων όπως η Sex Positivity Scale (Belous & Schulz, 2022) επιτρέπει τη μελέτη και την κλινική αξιοποίησή της σε ερευνητικά, εκπαιδευτικά και θεραπευτικά πλαίσια.

Συμπεράσματα

Η σεξουαλική απόλαυση δεν είναι προνόμιο ούτε πολυτέλεια. Είναι θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα και αναπόσπαστο στοιχείο της ανθρώπινης ευημερίας. Η επιστημονική τεκμηρίωση δείχνει ότι η ένταξή της στις παρεμβάσεις σεξουαλικής υγείας ενισχύει τη σωματική, συναισθηματική και ψυχική ισορροπία.

Ταυτόχρονα, η γλώσσα με την οποία μιλάμε για τη σεξουαλικότητα έχει καθοριστικό ρόλο. Όπως επισημαίνουν οι Cameron και Kulick (2003), οι στάσεις απέναντι στο φύλο και τη σεξουαλική έκφραση συγκροτούνται γλωσσικά. Όταν δεν υπάρχει γλώσσα για την απόλαυση, δεν υπάρχει ούτε χώρος να βιωθεί χωρίς ντροπή.

Μια ολιστική και συμπεριληπτική προσέγγιση στη σεξουαλική υγεία προϋποθέτει ένα περιβάλλον όπου η απόλαυση, τα δικαιώματα και η υγεία συνυπάρχουν ισότιμα — ένα περιβάλλον όπου μπορούμε να μιλήσουμε, να ακούσουμε και να καθρεφτιστούμε, αναγνωρίζοντας ότι η σεξουαλική ευημερία δεν αφορά μόνο το σώμα, αλλά τη σχέση μας με τον εαυτό και τον Άλλο.

Βιβλιογραφία

Belous, C. K., & Schulz, E. E. (2022). The Sex Positivity Scale: a new way to measure sex positivity as a trait. Sexual and Relationship Therapy, 39(3), 944–962. https://doi.org/10.1080/14681994.2022.2140136

Cameron, D., & Kulick, D. (2003). Language and sexuality. Cambridge University Press.

Gianotten, W. L., Alley, J. C., & Diamond, L. M. (2021). The Health Benefits of Sexual Expression. International Journal of Sexual Health, 33(4), 478–493. https://doi.org/10.1080/19317611.2021.1966564 Gruskin, S., Yadav, V., Castellanos-Usigli, A., Khizanishvili, G., & Kismödi, E. (2019). Sexual health, sexual rights and sexual pleasure: Meaningfully engaging the perfect triangle. Sexual and Reproductive Health Matters, 27(1), 29–40. https://doi.org/10.1080/26410397.2019.1593787

Ivanski, C., & Kohut, T. (2017). Exploring definitions of sex positivity through thematic analysis. The Canadian Journal of Human Sexuality, 26(1), 1–10. https://doi.org/10.3138/cjhs.2017-0017

Mills, R., Northcott, K., Kovacs, E., & Philpott, A. (2023). Opening a portal to pleasure-based sexual and reproductive health around the globe. Sexual and Reproductive Health Matters, 31(1), 2275838. https://doi.org/10.1080/26410397.2023.2275838

The Pleasure Project. (2021). Why Pleasure Matters: Its Global Relevance for Sexual Health, Sexual Rights and Wellbeing. https://thepleasureproject.org/resources/why-pleasure-matters/

The World Association for Sexual Health. (2021). WAS Declaration on Sexual Pleasure. https://worldsexualhealth.net/resources/declaration-on-sexual-pleasure/

Zaneva, M., Philpott, A., Singh, A., Larsson, G., & Gonsalves, L. (2022). What is the added value of incorporating pleasure in sexual health interventions? PLOS ONE, 17(2), e0261034. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0261034

Μαρία Φoύvτα

Ψυχολογία BA | Κλινική Ψυχολογία, MSc

Σχεσιακή Ψυχαναλυτική Ψυχοθεραπεία, Pgd

Επιμόρφωση στη Σεξουαλική Υγεία και Ποικιλομορφία, Pgd (εκπ.)

6945494044

Υπερείδου 6, Ηλιούπολη

www.mariafounda.com