Γιατί μένουμε σε τοξικές σχέσεις;

Μαρία Φούντα, MSc
17 Φεβ
διαβάστηκε 4 λεπτά

Η μοναξιά είναι ένα συναίσθημα που όλοι οι άνθρωποι βιώνουμε κάποια στιγμή στη ζωή μας. Ο τρόπος που την αντιμετωπίζουμε διαφέρει ανάλογα με το περιβάλλον και τα βιώματά μας. Αισθήματα κενού, απομόνωσης, απελπισίας και εγκατάλειψης ορίζουν τη μοναξιά και απειλούν το άτομο.

Τι συμβαίνει, όμως, όταν ο φόβος να μη μείνουμε μόνοι μας οδηγεί σε αυτοκαταστροφικές σχέσεις;

Τι είναι αυτό που τελικά αναζητούμε για να ολοκληρωθούμε και γιατί συνεχίζουμε να μένουμε με έναν άνθρωπο που δεν μας ικανοποιεί πλέον;

Γιατί μένουμε σε τοξικές σχέσεις; Μια σχεσιακή ψυχαναλυτική προσέγγιση για τον φόβο εγκατάλειψης, τη συνεξάρτηση και τα ασυνείδητα μοτίβα που μας κρατούν σε δυσλειτουργικούς δεσμούς.

Αυτοκαταστροφικές, τοξικές σχέσεις

Η ιδέα της μοναξιάς μπορεί να πυροδοτήσει έντονη ανασφάλεια και άγχος. Η χαμηλή αυτοπεποίθηση ωθεί το άτομο να αντλεί επιβεβαίωση μέσα από την αποδοχή από το επιθυμητό αντικείμενο. Στη σχεσιακή ψυχαναλυτική προσέγγιση, δεν επιλέγουμε απλώς έναν σύντροφο, επιλέγουμε μια εμπειρία εαυτού μέσα στον άλλον. Η επιλογή συχνά οργανώνεται γύρω από ασυνείδητες εσωτερικευμένες αναπαραστάσεις σχέσης που αναζητούν επανεγγραφή ή επιβεβαίωση (Aron & Harris, 2012· Harris, 2011).

Η δυσκολία να αναπτυχθούν βαθύτερα επίπεδα εγγύτητας έρχεται σε σύγκρουση με την επιθυμία σύνδεσης. Το άτομο μπορεί να παραμένει δέσμιο σε μια σχέση βασισμένη στον φόβο, όχι μόνο επειδή φοβάται τον άλλον, αλλά επειδή φοβάται την αποδιοργάνωση του ίδιου του Εγώ του. Η ανάγκη για αμοιβαία αναγνώριση, να υπάρχουμε ως υποκείμενα μέσα στη σχέσhη, είναι θεμελιώδης. Όταν αυτή μετατρέπεται σε αγώνα κυριαρχίας, εμφανίζεται η δυναμική δράστη–υποκειμένου (doer–done to) (Benjamin, 2017).

Η ανικανότητα να εμπεριέξουμε τη μοναξιά και ένα εύθραυστο Εγώ μπορεί να οδηγήσει σε σαδομαζοχιστικές δυναμικές, όπου η ευχαρίστηση και ο πόνος συνυφαίνονται. Στη σχεσιακή σκέψη, αυτές οι δυναμικές εκφράζονται συχνά μέσω ασυνείδητων σχεσιακών σκηνών που αναπαράγονται ανάμεσα σε δύο ανθρώπους (Benjamin, 2010, Ringstrom, 2014). Ο ένας γίνεται ο φορέας αυτού που ο άλλος δυσκολεύεται να αναγνωρίσει μέσα του.

Η σεξουαλικότητα και η επιθυμία συχνά ενσωματώνονται σε αυτό το μοτίβο. Όταν η οικειότητα δεν μπορεί να βιωθεί ως ασφαλής, η ερωτική ένταση μετατρέπεται σε χώρο εξουσίας ή σύγχυσης. Η ντροπή, η επιθυμία και η ανάγκη για κυριαρχία μπλέκονται σε ένα αμφίσημο πλέγμα όπου η αγάπη συγχέεται με την υποταγή ή τον έλεγχο (Dimen, 2023, De Masi, 2012).

Το άτομο μπορεί να βιώνει πληρότητα μέσα από σχέσεις εξάρτησης, βιώνοντας ή προκαλώντας πόνο, απόρριψη και ματαίωση. Η ένταση εκλαμβάνεται ως πάθος και η αποδιοργάνωση ως ένδειξη βαθιάς σύνδεσης. Όπως περιγράφει ο Ringstrom (2014), τα ζευγάρια συχνά εγκλωβίζονται σε επαναλαμβανόμενα σχεσιακά σενάρια όπου ο καθένας επιβεβαιώνει τον βαθύτερο φόβο του άλλου.

Η συγχώνευση του Εγώ με το αντικείμενο εξάρτησης δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο: ο θύτης έχει ανάγκη το θύμα και το αντίστροφο. Το σαδομαζοχιστικό συμβόλαιο που ασυνείδητα συνυπογράφεται λειτουργεί ως ένας τρίτος οργανωτής της σχέσης, αυτό που η σχεσιακή θεωρία ονομάζει "αναλυτικός τρίτος" (Benjamin, 2017). Δεν πρόκειται απλώς για κακοποίηση, αλλά για μια αμοιβαία οργάνωση της σχέσης γύρω από παλιά, μη επεξεργασμένα τραυματικά βιώματα που παραμένουν ενεργά μέσα μας..

Η σύγχρονη βιβλιογραφία περιγράφει αυτή τη διαδικασία ως μια ασυνείδητη συνεύρεση γύρω από διασχισμένα, μη επεξεργασμένα τραυματικά βιώματα (Kleiner-Paz & Nasim, 2021). Όταν η ψυχική συνοχή έχει οικοδομηθεί πάνω σε διάσχιση, η σταθερότητα μπορεί να βιώνεται ως απειλητική. Η οικειότητα χωρίς ένταση μοιάζει άδεια, ενώ η σύγκρουση γίνεται γνώριμο πεδίο ύπαρξης (Bromberg, 2011).

Η σεξουαλικότητα και η επιθυμία συχνά ενσωματώνονται σε αυτό το μοτίβο. Όταν η οικειότητα δεν μπορεί να βιωθεί ως ασφαλής, η ερωτική ένταση μετατρέπεται σε χώρο εξουσίας ή σύγχυσης. Η ντροπή, η επιθυμία και η ανάγκη για κυριαρχία μπλέκονται σε ένα αμφίσημο πλέγμα όπου η αγάπη συγχέεται με την υποταγή ή τον έλεγχο (Dimen, 2023, De Masi, 2012).

Οι ρόλοι συχνά αντιστρέφονται. Αισθήματα φόβου, ντροπής, θυμού και ανεπάρκειας διαμορφώνουν τη σχέση. Η δυσκολία να αντιμετωπίσουμε τη μοναξιά και την εσωτερική κενότητα οδηγεί στην αναζήτηση αντικειμένων για ταύτιση, με αποτέλεσμα τον εγκλωβισμό και την εξάρτηση. Η αγάπη παύει να τρέφεται από την ελευθερία δύο διαφορετικών Εγώ που συνδέονται και πορεύονται παράλληλα και μετατρέπεται σε σύστημα αμοιβαίας εξουσίας (Goldner, 2014).

Προς ένα ανεξάρτητο Εγώ…

Η αλλαγή αρχίζει όταν το άτομο καταφέρει να αποστασιοποιηθεί από τη συνθήκη στην οποία έχει υποβάλει τον εαυτό του και να πάρει τον ρόλο του παρατηρητή της ζωής του. Η σχεσιακή ψυχοθεραπεία δημιουργεί έναν χώρο όπου μπορεί να βιωθεί μια διαφορετική εμπειρία δεσμού, μια σχέση όπου η αναγνώριση δεν απαιτεί υποταγή και η διαφοροποίηση δεν οδηγεί σε εγκατάλειψη (Benjamin, 2017· Aron & Harris, 2012).

Σταδιακά, το άτομο ενισχύει την ικανότητά του να αντέχει τη μοναξιά χωρίς να διαλύεται, να επιθυμεί χωρίς να εξαρτάται, να αγαπά χωρίς να χάνεται.

Η συνοχή του Εγώ δεν προκύπτει από συγχώνευση, αλλά από σύνδεση. Όχι από εξουσία, αλλά από αμοιβαία αναγνώριση.

Και τότε η αγάπη παύει να είναι πεδίο μάχης. Γίνεται χώρος συνάντησης δύο υποκειμένων που μπορούν να υπάρχουν, μαζί και χωριστά.

Βιβλιογραφία (APA 7)

Benjamin, J. (2010). Where’s the gap and what’s the difference? The relational view of intersubjectivity, multiple selves, and enactments. Contemporary Psychoanalysis, 46(1), 112–119. https://doi.org/10.1080/00107530.2010.10746042

Benjamin, J. (2017). Beyond doer and done to: Recognition theory, intersubjectivity, and the third. Routledge.

Bromberg, P. M. (2011). The shadow of the tsunami and the growth of the relational mind. Routledge.

De Masi, F. (2012). The erotic transference: Dream or delusion? Journal of the American Psychoanalytic Association, 60(6), 1199–1220. https://doi.org/10.1177/0003065112464394

Dimen, M. (2023). Sexuality, intimacy, power: Classic edition. Routledge.

Goldner, V. (2014). Romantic bonds, binds, and ruptures: Couples on the brink. Psychoanalytic Dialogues, 24(4), 402–418. https://doi.org/10.1080/10481885.2014.932209

Kleiner-Paz, I. I., & Nasim, R. (2021). Dissociative collusion: Reconnecting clients with histories of trauma in couple therapy. Family Process, 60(1), 32–41. https://doi.org/10.1111/famp.12535

López González, M. (2025). Disorganized attachment in romantic couples: A cross-cultural relational approach (USA–Mexico). Psychoanalytic Dialogues, 35(2), 188–189. https://doi.org/10.1080/10481885.2025.2470068

Malin, S. (2025). This love business: Attending to the embodiment of both the therapist and both partners in couples therapy. Psychoanalytic Dialogues, 35(2), 195–198. https://doi.org/10.1080/10481885.2025.2470071

Ringstrom, P. A. (2014). A relational psychoanalytic approach to couples psychotherapy. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203830970