Σχολικός Εκφοβισμός (Bullying): το Θύμα, ο Θύτης & οι άλλοι…

Ο Σχολικός Εκφοβισμός (bullying) είναι ένα φαινόμενο που απασχολεί τόσο τους γονείς όσο και την κοινωνία στο σύνολο της. Πολλά λέγονται, ακόμα περισσότερα γράφονται, μα μοιάζει να παραμένει εκτός ελέγχου. Τελικά είναι ευθύνη των γονέων ή των εκπαιδευτικών; Μοιάζει συχνά να είναι ο ελέφαντας μέσα στο δωμάτιο, που όλοι ξέρουν πως υπάρχει αλλά κανείς δεν αντέχει να τον δει.


Τι είναι ο σχολικός εκφοβισμός; Ποια σημάδια πρέπει να προσέξουν οι γονείς; Πώς επηρεάζεται η ψυχολογία του παιδιού; Ποιος είναι ο θύτης, ποιος το θύμα και ποιοι οι θεατές; Ποιος είναι ο ρόλος μου ως γονέας; Τι ευθύνη έχουν οι εκπαδευτικοί; “Η ηθελημένη, συνειδητή επιθυμία να πληγώσεις ένα άλλο άτομο. Μπορεί να είναι περιστασιακό και να έχει μικρή διάρκεια ή μπορεί να είναι συστηματικό και διαρκές.” Tattum (1989)

Τι είναι ο Σχολικός Εκφοβισμός;

Η εκφοβιστική συμπεριφορά είναι μια συνειδητή επιθετική πράξη, στάση ή χειρισμός εναντίον ενός ατόμου ή αριθμών ατόμων. Διαρκεί για σύντομη χρονική περίοδο ή για ολόκληρα χρόνια. Το παιδί – δράστης, έχει σκοπό να βλάψει το παιδί – στόχο, βασισμένο στην αδυναμία που παρουσιάζει. Συνήθως, αδιαφορεί ή δε φοβάται για τις συνέπειες.

“Ένας μαθητής είναι θύμα εκφοβισμού, όταν εκτίθεται επανειλημμένα για ένα χρονικό διάστημα σε αρνητικές ενέργειες που εκτελούνται από έναν ή περισσότερους μαθητές. Μία ενέργεια θεωρείται αρνητική όταν κάποιος σκόπιμα βλάπτει ή επιχειρεί να βλάψει ή να ταλαιπωρήσει κάποιον άλλον.” Olweus (1993)


Με τον όρο «αρνητική πράξη», αναφερόμαστε στο άτομο το οποίο προκαλεί εσκεμμένη βλάβη ή συναισθηματική δυσκολία σε ένα άλλο άτομο, μέσω σωματικής επαφής, λεκτικώς ή με άλλους τρόπους. Η χαρακτηριστική ανισορροπία δύναμης, διατυπώνει ο Olweus στον ορισμό του, μπορεί να αναφέρεται στα ατομικά ή κοινωνικά χαρακτηριστικά του δράστη και του θύματος.


Όταν αναφερόμαστε στο φαινόμενο του σχολικού εκφοβισμού, δε μιλάμε για μία απλή διαφωνία μεταξύ δύο παιδιών στο σχολικό περιβάλλον. Το «πείραγμα» αυτό συνήθως συμβαίνει μεταξύ φίλων και δεν περιλαμβάνει την πρόκληση σωματικού πόνου των άλλων. Η εκφοβιστική συμπεριφορά, έχει ως κύριο χαρακτηριστικό τον δράστη να υπερέχει συνήθως του παιδιού – στόχου, σε ό,τι αφορά στη σωματική δύναμη. Θεωρείται μία σκόπιμη συμπεριφορά και συχνά επαναλαμβάνεται. Ο εκφοβισμός εμπλέκει άτομα που δεν είναι φίλοι. Το «πείραγμα» λοιπόν, μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε εκφοβισμό αν διαρκεί καιρό και το σημαντικότερο όταν το παιδί αισθανθεί ότι οι πράξεις των άλλων δεν χαρακτηρίζονται από χιούμορ και δε γίνονται μέσα στα όρια του παιχνιδιού.


Είναι πλέον αποδεδειγμένο πως η χρόνια θυματοποίηση έχει ως απόρροια ψυχολογικές συνέπειες. Παρατηρούμε συμπεριφορές όπως η υπερβολική αναστολή, η μοναξιά, το άγχος και η κατάθλιψη. Τα σημάδια του εκφοβισμού είναι σπάνια εμφανή. Καθώς σωματική κακοποίηση θα παρατηρήσουμε σε ακραίες περιπτώσεις, χρειάζεται να παρατηρούμε κατά βάση αλλαγές στη συμπεριφορά του παιδιού.


Ενδεικτικά σημάδια που πρέπει να μας επιστήσουν την προσοχή:

  • Άρνηση να βγει για διάλειμμα

  • Άρνηση να πάει στο σχολείο ή να συμμετάσχει σε εξωσχολικές δραστηριότητες

  • Μειωμένο ενδιαφέρον για τα μαθήματα

  • Φαίνεται αγχωμένο, τρομαγμένο ή ότι βρίσκεται σε ένταση κι εγρήγορση

  • Έχει χαμηλή αυτοεκτίμηση και κάνει αρνητικά ή υποτιμητικά σχόλια για τον εαυτό του/της

  • Παραπονιέται συχνά για σωματικούς πόνους χωρίς ιατρική αιτιολογία

  • Προσκολλάται στον εκπαιδευτικό

  • Μοιάζει μοναχικό ή απομονωμένο

  • Εμφανίζει δυσκολίες στον ύπνο

  • Εμφανίζει απώλεια όρεξης / γυρίζει από το σχολείο πολύ πεινασμένο

  • Αλλάζει τον δρόμο προς και από το σχολείο

  • Κλαίει συχνά

  • Αποσύρεται από φίλους και κοινωνικές δραστηριότητες

  • Ιδιαίτερα νευρικό μετά τη χρήση Η/Υ ή αποφεύγει να τα χρησιμοποιήσει ξαφνικά


Είναι ο σχολικός εκφοβισμός ένα κοινωνικό φαινόμενο που πρέπει να μας ανησυχεί;


Τα παιδιά – θύματα σχολικού εκφοβισμού θα παρατηρήσουμε πως είναι απομονωμένα, με ελλιπείς κοινωνικές δεξιότητες και ψυχοσωματικά προβλήματα, όπως διαταραχές ύπνου, πονοκέφαλο κ.λπ. Όλο και συχνότερα, μέσω των ΜΜΕ, γινόμαστε πλέον μάρτυρες απόπειρων αυτοκτονίας, ως αποτέλεσμα της ανυπόφορης ψυχολογικής πίεσης που βιώνουν και του συναισθηματικού τους αδιέξοδου.

Με την πάροδο του χρόνου, οι έρευνες δείχνουν πως τα παιδιά θύτες, τα παιδιά που ασκούν εκφοβισμό, έχουν αυξημένες πιθανότητες να παρουσιάζουν και άλλες μορφές αντικοινωνικής συμπεριφοράς. Είναι πιθανό να εμπλακούν σε κλοπές και βανδαλισμούς, καθώς εμφανίζεται ισχυρή συσχέτιση μεταξύ της εκφοβιστικής συμπεριφοράς στο σχολείο και της εγκληματικότητας σε μεγαλύτερες ηλικίες. Είναι επίσης πολύ πιθανό, να διακόψουν το σχολείο και να απομακρυνθούν από το οικογενειακό περιβάλλον.


Τα 5 χαρακτηριστικά του Σχολικού Εκφοβισμού

  • Η πρόθεση του δράστη να βλάψει (όταν ο στόχος είναι η υποτίμηση και η αναστάτωση, τότε θεωρείται θυματοποίηση).

  • Η πρόκληση βλάβης (σωματικής/ψυχολογικής) στο θύμα – δέκτη της επιθετικής συμπεριφοράς.

  • Περιλαμβάνει άμεσους και έμμεσους τύπους.

  • Η επανάληψη της εκφοβιστικής συμπεριφοράς.

  • Η ασυμμετρία της δύναμης (λόγω ηλικίας, σωματικής διάπλασης ή ψυχικής αντοχής του θύτη).


Μορφές Σχολικού Εκφοβισμού​

  • Άμεση/ Σωματική: χτυπάω, κλωτσάω, σπρώχνω, φτύνω, βάζω τρικλοποδιά, κλέβω, κρύβω, καταστρέφω πράγματα.

  • Άμεση/ Λεκτική: κοροϊδεύω, προσβάλλω, βρίζω, κάνω σεξουαλικά υπονοούμενα/χειρονομίες .

  • Έμμεση/ Κοινωνική: εκβιάζω, απειλώ με σωματική βία και απαιτώ χρήματα ή πράγματα, διαδίδω φήμες, απομονώνω κοινωνικά, προδίδω μυστικά, προσβλητικά γκράφιτι.

  • Διαδικτυακός σχολικός εκφοβισμός (Cyber Bulling): μέσω κινητού τηλεφώνου, διαδικτύου, προσβολές, δυσφήμιση, απειλές, κοινωνική απομόνωση, δημοσιοποίηση πληροφοριών/φωτογραφιών (fotobullying), ψεύτικη ταυτότητα για εκμαίευση πληροφοριών και γελοιοποίηση, σεξουαλική παρενόχληση.


Κριτήρια σοβαρότητας του Σχολικού Εκφοβισμού, επίπεδα έντασης & παρέμβαση.

Οι παράμετροι που καθορίζουν την σοβαρότητα είναι οι εξής:

  • Η φύση της συμπεριφοράς: από το άκακο πείραγμα στην σωματική επίθεση

  • Η διάρκεια σε βάθος χρόνου: πόσο καιρό έχει κρατήσει

  • Η συχνότητα: πόσο συχνά συμβαίνει

  • Μια σημαντική παράμετρος που τίθεται είναι η έννοια της επανάληψης

Τα επίπεδα έντασης του φαινομένου καθορίζονται από εξής 3 στάδια:

  • Άσχημα πειράγματα, συστηματικός αποκλεισμός, απειλές, χαμηλής έντασης σωματική βία

  • Ενοχλητικά πειράγματα, πλάκες, βρισιές, περιστασιακό αποκλεισμό

  • Σοβαρές επιθέσεις, τρομοκρατία, κοινωνική απομόνωση

Παράγοντες που λαμβάνουμε υπόψιν για την μέθοδο παρέμβασης

  • Η διάρκεια των επεισοδίων

  • Η σοβαρότητα

  • Το πλαίσιο στο οποίο εξελίσσονται

  • Η ηλικία παιδιού (θύτης/θύμα/θεατές)

  • Η προσωπικότητα του παιδιού (θύτης/θύμα/θεατές)

  • Η συναισθηματική κατάσταση παιδιού (θύτης/θύμα/θεατές)

  • Το οικογενειακό /σχολικό περιβάλλον του παιδιού (θύτης/θύμα/θεατές)


Σχολικός Εκφοβισμός: Ποιά είναι τα αίτια;

Οι ενήλικες (εκπαιδευτικοί, κηδεμόνες, φροντιστές) έχουν ευθύνη. Η έλλειψη ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης και η μη διαθεσιμότητα τους, σε σχέση με τη διαχείριση συναφών κρίσεων, η άρνηση αποδοχής και η αποφυγή, δρουν αρνητικά. Η απουσία φροντίδας και υποστήριξης μέσα στο οικογενειακό περιβάλλον, η έλλειψη ισορροπίας των σχέσεων και των ρόλων των γονέων, οι οικογενειακές συγκρούσεις και ζητήματα παραμέλησης και κακοποίησης, ωθούν το παιδί να γίνει θύτης, ή θύμα.

Διαβάστε επίσης Παιδική κακοποίηση: Δεν αρκεί μόνο η συγκίνηση

Η ανάγκη των γονέων αλλά και των εκπαιδευτικών για σχολική επιτυχία, απαιτώντας από το παιδί να γίνει κάτι που θέλουν εκείνοι, αυξάνει το στρες και το ωθεί σε μετάθεση του θυμού του. Σημαντικό ρόλο επίσης στην ανάπτυξη της προσωπικότητας του παιδιού, ως ένας ενισχυτικός παράγοντας, παίζει η συμμετοχή σε σχολικές και εξωσχολικές εκδηλώσεις. Με τον τρόπο αυτό το παιδί νιώθει πως είναι ικανό να ανήκει σε διαφορετικά πλαίσια, πως το αποδέχονται και μέσα από τις συναναστροφές με τους συνομηλίκους του αντιλαμβάνεται τα όρια του.

Άλλοι παράγοντες είναι επίσης:

  • Το φύλο

  • Η εθνικότητα

  • Η οικονομική κατάσταση της οικογενείας

  • Απώλεια ή πένθος

  • Η έκθεση σε τηλεοπτική βία ή βίαι